Αναλογικό πραξικόπημα στην ψηφιακή εποχή

Κατηγορία Διεθνή

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

Από τον Κώστα Αλεξανδρόπουλο

 

Το στρατιωτικό κίνημα στην Τουρκία ήταν περισσότερο μια ανταρσία παρά ένα πραξικόπημα σε πλήρη κλίμακα. Οι λόγοι για τους οποίους απέτυχε.

3241FHK5235YU4U5325

Τούρκος στρατιώτης φρουρεί την πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης στις 15 Ιουλίου 2016. Photo: Reuters. Πηγή: Supplied
v

Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ επιστήμονας, ιστορικός και στρατηγικός αναλυτής Edward N. Luttwak έχει πει: «Η τεχνική του πραξικοπήματος μοιάζει με την τεχνική του τζούντο: πρέπει να διεισδύσεις και να εξοντώσεις ένα μικρό αλλά κρίσιμο τμήμα της ασφάλειας του αντιπάλου, το οποίο στη συνέχεια θα το χρησιμοποιήσεις με χειρουργική ακρίβεια για να εκτοπίσεις την πολιτική ηγεσία ώστε να πάψει να έχει υπό τον έλεγχο της το υπόλοιπο της κρατικής γραφειοκρατίας».

Από τη σκοπιά αυτή, το κίνημα στην Τουρκία δεν ήταν ένα κανονικό στρατιωτικό πραξικόπημα όπως αυτά που έχει βιώσει η χώρα στο παρελθόν. Αυτή τη φορά ήταν μια ομάδα μερικών χιλιάδων αξιωματικών και στρατιωτών μέσα από το στρατό που προσπάθησαν να ανατρέψουν την κυβέρνηση – ήταν μάλλον μια ανταρσία παρά ένα στρατιωτικό πραξικόπημα σε πλήρη κλίμακα.

Ο αναβρασμός των τελευταίων μηνών στο εσωτερικό της χώρας δεν είχε διαφύγει της προσοχής του Michael Rubin, ακαδημαϊκού και πρώην αξιωματούχου του Πενταγώνου, που το Μάρτιο του 2016 έγραψε: «Η αυξανόμενη διχόνοια στην Τουρκία, καθώς και η πιθανότητα ο τουρκικός στρατός να προσπαθήσει να μιμηθεί αυτό που έκανε ο Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι στην Αίγυπτο (που συνέλαβε και εκτέλεσε τον Μοχάμεντ Μόρις), είναι πιθανό να οδηγήσουν το βραχώδες καθεστώς της Τουρκίας στο να γίνει ακόμη πιο σκληρό και άκαμπτο».
v

Γιατί απέτυχε το κίνημα

Ανώτερος αξιωματούχος της ΕΕ που παρακολουθούσε τα τεκταινόμενα στην Τουρκία είπε: «Μοιάζει με ένα σχετικά καλά οργανωμένο πραξικόπημα από σημαντικό τμήμα των ενόπλων δυνάμεων, όχι μόνο μερικών συνταγματαρχών. Έχουν τον έλεγχο των αεροδρομίων και σχετικά σύντομα και των τηλεοπτικών σταθμών. Ελέγχουν πολλά στρατηγικά σημεία στην Κωνσταντινούπολη… Δεδομένης της έκτασης του κινήματος, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι δεν θα επικρατήσουν. Δεν είναι μόνο μερικοί συνταγματάρχες». Όπως αποδείχθηκε, ήταν μερικοί μόνο συνταγματάρχες.

Ύστερα από οκτώ ώρες συγκρούσεων, το στρατιωτικό κίνημα άρχισε να κλονίζεται. Ο Ερντογάν προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο Ατατούρκ τις πρώτες πρωινές ώρες του Σαββάτου, όπου έβγαλε λόγο για να καθησυχάσει τους υποστηρικτές του. Λίγο αργότερα, η αστυνομία άρχισε να συλλαμβάνει τους στασιαστές, δείχνοντας παράλληλα βίντεο μέσω των κοινωνικών μέσων ενημέρωσης τους στρατιώτες που είχαν συμμετάσχει στο κίνημα με χειροπέδες, καθώς και μερικά με άλλους που είχαν κατακρεουργηθεί από το εξαγριωμένο πλήθος.

Οι δώδεκα λόγοι για τους οποίους απέτυχε το εγχείρημα:

1. Το σχέδιο εκτελέστηκε άκαιρα και βιαστικά, σε μια προσπάθεια να προλάβουν οι κινηματίες τις εκκαθαρίσεις που επρόκειτο να κάνει ο Ερντογάν τον Αύγουστο στο στρατό και τη δικαιοσύνη, έχοντας καταρτίσει σχετικές λίστες. (Μέχρι στιγμής έχουν προσαχθεί πάνω από 6.000 δικαστικοί και στρατιωτικοί). Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν υπήρχε άλλος χρόνος για να μυηθούν περισσότεροι στη συνωμοσία ούτε να μειωθεί ο αριθμός των εμποδίων που θα προέκυπταν κατά την εφαρμογή του σχεδίου. Οι σχεδιαστές του κινήματος βασίζονταν επομένως σε προσχωρήσεις κατά τη διάρκεια του εγχειρήματος, με προφανή τον κίνδυνο άρνησης συμμετοχής.

2. Είτε το δεχόμαστε είτε όχι, ο Ερντογάν είναι δημοφιλής. Μπορεί από τα καθυστερημένα τμήματα του πληθυσμού, όμως δημοφιλής. Στις εκλογές του 2015 το κόμμα του συγκέντρωσε το 49,3% των ψήφων, έχοντας τη στήριξη του 60% του τουρκικού πληθυσμού (πλην Κούρδων). Αυτό επηρέασε πολλαπλώς την πορεία του πραξικοπήματος – από την αδυναμία συμμετοχής περισσοτέρων στρατιωτικών έως τους πολίτες οι οποίοι άρχισαν να συρρέουν στους δρόμους για να αντισταθούν στο πραξικόπημα.

3. Το καθεστώς Ερντογάν είχε πρόσφατα ιδρύσει ένα σώμα «πραιτωριανών» που προστάτευε τα στελέχη της κυβέρνησης. Επρόκειτο για καταδρομείς από τις ειδικές δυνάμεις της Στρατοχωροφυλακής (JÖH – Jandarma Özel Harekât) και άνδρες από τις ειδικές δυνάμεις της Αστυνομίας (PÖH – Polis Özel Harekât) – το αντίστοιχο της αμερικανικής S.W.A.T. Επίλεκτα στρατεύματα αποτελούμενα από δεκάδες χιλιάδες ανδρών με πολεμική εμπειρία από τις μάχες με τους Κούρδους ορκίστηκαν πίστη στον Ερντογάν. Παρ’ όλο που δεν δόθηκε καμιά δημοσιότητα, ήταν κάτι ανάλογο με την Δημοκρατική Φρουρά του Σαντάμ Χουσεΐν – δημιουργούσαν ομόκεντρους κύκλους προστασίας στο κέντρο των οποίων βρισκόταν ο Τούρκος πρόεδρος.

4. Ο Edward N. Luttwak έχει γράψει: «… εξαιτίας της σύγχυσης που επικρατεί τις πρώτες ώρες ενός πραξικοπήματος, οι συμμετέχοντες θα πρέπει να είναι προσεκτικοί με το ραδιόφωνο και την τηλεόραση που ελέγχουν, καθώς έχουν απέναντί τους ένα δεκτικό ακροατήριο. Σκοπός των ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών εκπομπών δεν είναι η παροχή πληροφοριών σχετικά με την κατάσταση. Αυτό είναι λάθος. Σκοπός είναι να επηρεάσεις το κοινό, το οποίο έτσι κι αλλιώς ακούει μόνο εσένα, και να το πάρεις με το μέρος σου. Με άλλο λόγια, να αξιοποιήσεις υπέρ σου το μονοπώλιο που έχεις. Στην προκειμένη περίπτωση, οι στασιαστές δεν απέκτησαν ποτέ τον έλεγχο των ΜΜΕ, με αποτέλεσμα ο Ερντογάν να απευθυνθεί μέσω ενός smartphone στο λαό, και να στείλει χιλιάδες tweets και sms στους οπαδούς του.
v

4241FHK5235YU4U5326v

5. Ο Σουν Τζου έχει γράψει στην Τέχνη του πολέμου: «Αν με ρωτούσατε να σας πω, πώς να αντιμετωπίσετε ένα μεγάλο εχθρικό πλήθος, την ώρα που κινείται εναντίον σας, θα σας έλεγα: “Αρχίστε παίρνοντας κάτι το οποίο ο αντίπαλος θεωρεί ότι είναι μεγάλης αξίας γι’ αυτόν. Μετά θα είναι δυνατό να υποταχθεί στη θέλησή σας”». Κατά τον Luttwak, οι στασιαστές παρέβησαν τον «Κανόνα Νο 1», να συλλάβουν δηλαδή τον επικεφαλής της κυβέρνησης ή τουλάχιστον να τον σκοτώσουν, πριν κάνουν οτιδήποτε άλλο. Κανένα από τα κυβερνητικά στελέχη δεν συνελήφθη, ούτε καν ο πρωθυπουργός Γιλντιρίμ. Όσο για τον Ερντογάν, οι στασιαστές δεν είχαν καλή πληροφόρηση, καθώς βομβάρδισαν το ξενοδοχείο στο οποίο διέμενε, αφού είχε φύγει ο Τούρκος πρόεδρος.

6. Ένα πραξικόπημα επιδιώκει να εκτοπίσει εκείνους που ελέγχουν και χρησιμοποιούν μεγάλα κυβερνητικά κτίρια, όπως το Προεδρικό Μέγαρο, το Κοινοβούλιο κτλ. Αυτό δεν συνέβη. Κάποιοι πιλότοι που συμμετείχαν στο κίνημα επεδίωξαν να χτυπήσουν τα παραπάνω κτίρια, όπως και αυτό της υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, κοντά στο προεδρικό μέγαρο. Απέτυχαν, το ίδιο και οι στρατιώτες που στάλθηκαν να τα καταλάβουν.

7. Ο Edward Luttwak αναφέρει σε άρθρο του στο περιοδικό Foreign Policy σχετικά με τα γεγονότα στην Τουρκία: «Ο Κανόνας Νο 2 για την επιτυχία ενός πραξικοπήματος είναι η αδρανοποίηση όσων μονάδων δεν μετέχουν σε αυτό –και αυτό περιλαμβάνει και τις Μοίρες της Αεροπορίας– ώστε να μην μπορούν να παρέμβουν… Οι Τούρκοι πραξικοπηματίες απέτυχαν να διασφαλίσουν ότι οι πιστές στο καθεστώς μονάδες τεθωρακισμένων, ελικοπτέρων και μαχητικών αεροσκαφών θα παρέμεναν αδρανείς, με αποτέλεσμα την ώρα που εξελισσόταν το πραξικόπημα να τις έχουν απέναντί τους».

8. Όπως φάνηκε εκ των υστέρων, οι μονάδες που πήραν μέρος στο κίνημα ήταν αριθμητικά ανεπαρκείς για να καταλάβουν και να θέσουν υπό τον έλεγχό τους διάφορα στρατηγικά σημεία. Ξαφνικά φάνηκε να υστερούν απέναντι στο πλήθος που ξεχύθηκε στους δρόμους. Οι μονάδες που κατέλαβαν στις γέφυρες του Βοσπόρου ήταν καλές για να βγάλουν μια φωτογραφία, αλλά τραγικά ανεπαρκείς στο να έχει το εγχείρημα θετική έκβαση.

9. Στόχος ενός πραξικοπήματος είναι να αντικαταστήσει μια ηγεσία με μια άλλη. Και εδώ υπήρξε αποτυχία, καθώς ο κόσμος έμαθε ότι το πραξικόπημα το διεύθυνε ένα «συμβούλιο ειρήνης» απρόσωπο και ανώνυμο. Κανείς δεν εμφανίστηκε να αναλάβει την ηγεσία. Το πραξικόπημα δεν είχε πρόσωπο. Αντίθετα, άρχισαν να βγαίνουν ο ένας μετά τον άλλον οι ανώτατοι διοικητές των διαφόρων κλάδων του στρατού και να καταγγέλλουν την εξέγερση. Οι επικεφαλής του ναυτικού και των ειδικών δυνάμεων βγήκαν και μίλησαν ενάντια στους πραξικοπηματίες. Σύντομα φάνηκε ότι κανείς ανώτατος αξιωματικός δεν μετείχε στην εξέγερση. Οι πραξικοπηματίες έκαναν επιπλέον το λάθος να ανακοινώσουν ότι είχαν συλλάβει τον επικεφαλής των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων, στρατηγό Hulusi Akar. Στα δύο από τα τέσσερα προηγούμενα πραξικοπήματα που έγιναν στην Τουρκία μετά το 1960, συμμετείχε η αφρόκρεμα της στρατιωτικής ηγεσίας και ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσει την αλυσίδα της διοίκησης για να εξασφαλιστεί η επιτυχία.

10. Την κρίσιμη ώρα έγινε φανερό σε όλους ότι οι κινηματίες δεν είχαν στήριξη στο εσωτερικό του στρατού, ούτε καμία άλλη σοβαρή πολιτική ή δημόσια στήριξη. Κανένα από τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν φάνηκε να εγκρίνει το κίνημα, ακόμη και οι πλέον σκληροπυρηνικοί φιλελεύθεροι και οι επικριτές της επιχειρούμενης ισλαμοποίησης της χώρας από τον Ερντογάν. Αντίθετα όλοι βγήκαν στα μέσα ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταγγέλλοντας την ενέργεια και λέγοντας ότι η Τουρκία είχε ζήσει αρκετά πραξικοπήματα.

11. Όπως ειπώθηκε εύστοχα, αυτό ήταν ένα αναλογικό πραξικόπημα στην ψηφιακή εποχή. Οι πραξικοπηματίες κατέλαβαν την κρατική τηλεόραση και επιχείρησαν να ελέγξουν το τηλεοπτικό τοπίο, άφησαν όμως ελεύθερες τις επικοινωνίες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ακόμη όμως κι αν κατάφερναν σε κάποιο βαθμό να τα ελέγξουν, είχαν να κάνουν με ένα άλλο μέσο που συνέβαλε αποφασιστικά στην ανατροπή των καθεστώτων κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης: τους… μιναρέδες! Οι μουεζίνηδες βγήκαν στους μιναρέδες, καλώντας τους πιστούς όχι να προσευχηθούν, αλλά να αντισταθούν στην εξέγερση, κάτι που έπαιξε επίσης σημαντικό ρόλο στο τελικό αποτέλεσμα.

12. Κατά τη γνώμη του ακαδημαϊκού και συγγραφέα Naunihal Singh, η αποτυχία του πραξικοπήματος στην Τουρκία δεν οφείλεται τόσο στις μικρές δυνάμεις των στασιαστών ή στη μη αποδοχή τους από το υπόλοιπο στράτευμα, όσο στην αδυναμία τους να κάνουν το πραξικόπημα να φανεί σαν να επρόκειτο να πετύχει. Πρόκειται για την ικανότητα να μπορείς να πείσεις στον κόσμο, δίνοντάς του την εντύπωση της επιτυχίας μέσω των μέσων ενημέρωσης – κάτι που είναι ζωτικής σημασίας στα πραξικοπήματα. Γιατί αν οι άνθρωποι πιστέψουν ότι το πραξικόπημα πρόκειται να πετύχει, θα συμβιβαστούν με αυτό ή θα θελήσουν να συμμετάσχουν, καθώς δεν θέλουν να βρεθούν στην στη λάθος πλευρά των όπλων.
v

Και τώρα τι;

Παρά την επικράτηση του Ερντογάν, η κατάσταση σήμερα στην Τουρκία είναι περισσότερο έκρυθμη και εμφυλιοπολεμική απ’ ότι τις πρώτες ώρες του πραξικοπήματος – και με περισσότερα θύματα, καθώς ο Τούρκος πρόεδρος με τυφλή μανία προχωρά σε προγραφές αντιπάλων του, ενώ εξετάζει και το θέμα της επαναφοράς της θανατικής ποινής. Το τελευταίο μικρή σημασία έχει, αφού η τουρκική ηγεσία έχει παράδοση στο να εξαφανίζει τους αντιπάλους της, χωρίς να αφήνει ίχνη.
v

5241FHK5235YU4U5325

Ο εξαναγκασμός σε παραίτηση του πρωθυπουργού της Τουρκίας Αχμέτ Νταβούτογλου στις αρχές Μαΐου, του νικητή των εκλογών πριν λίγους μήνες, δείχνει ότι ο Ερντογάν δεν εμπιστευόταν πλέον κανέναν και ότι ήταν αποφασισμένος να κάνει εκκαθαρίσεις. Πηγή: Supplied
v

Ο ίδιος ο πρόεδρος Ερντογάν είναι ένας τρομοκρατημένος άνθρωπος, που δεν έχει απομακρυνθεί ούτε στιγμή από το αεροδρόμιο Ατατούρκ της Κωνσταντινούπολης, χλομιάζοντας στη σκέψη και μόνο, όπως συμβαίνει με όλους τους δικτάτορες και τυράννους, που ακόμη κι αν ξεφορτωθούν όλους τους αντιπάλους τους –πραγματικούς ή φανταστικούς– εξακολουθούν να ζουν μέσα στον τρόμο και την καχυποψία. Γιατί πλέον έπαψαν να είναι άνθρωποι και μεταβλήθηκαν σε κάτι άλλο.

Το τέλος του Ερντογάν θα είναι τραγικό, καθώς από δημοφιλής ηγέτης τείνει να μεταβληθεί σε δήμιος του λαού του. Λίγοι πλέον αναλυτές αμφιβάλλουν ότι θα χρησιμοποιήσει τώρα το αποτυχημένο πραξικόπημα για να ενισχύσει τις προεδρικές εξουσίες του και να εκκαθαρίσει όχι μόνο το στράτευμα αλλά και οποιαδήποτε άλλα διοικητικά όργανα και υπηρεσίες υποπτεύεται ότι υπέθαλψαν αντιπάλους του.

Ήδη, σαν να έχει παραφρονήσει, απαιτεί από τις Ηνωμένες Πολιτείες την έκδοση του ιεροκήρυκα Φετουλάχ Γκιουλέν, τον οποίο έχει κατηγορήσει ότι σχεδίασε το στρατιωτικό κίνημα, λέγοντας μάλιστα πως αν οι ΗΠΑ αρνηθούν αυτό αποτελεί απόδειξη ότι εμπλέκονται στο πραξικόπημα.

Αυτοί οι ισχυρισμοί προκάλεσαν την οργισμένη αντίδραση των ΗΠΑ, που προειδοποίησαν ότι τέτοιες δηλώσεις «ζημιώνουν τις σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες». «Οι δημόσιοι υπαινιγμοί ή οι ισχυρισμοί περί οιουδήποτε ρόλου των ΗΠΑ στην αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος είναι εντελώς ψευδείς και ζημιώνουν τις διμερείς μας σχέσεις», τόνισε χαρακτηριστικά ο υπουργός Εξωτερικών Τζον Κέρι.

Σε κάθε περίπτωση ο Ερντογάν δεν είναι πλέον ο ηγέτης που ήταν. Γιατί πραγματικός ηγέτης είναι αυτός που μοιράζεται την εξουσία με άλλους ικανούς ανθρώπους και όχι αυτός που κρατά από φόβο στα χέρια του τα πάντα. Οι μονοκράτορες, όσο κι αν παραμείνουν στην εξουσία, στο τέλος γκρεμίζονται με τρόπο άθλιο και τραγικό.

 


Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Κράτα το

Translate this post